Dijital Dünya Sözlüğü

Kullanıcının fark etmeden ücretli veya yenilenen bir aboneliğe girmesine ya da abonelikten çıkmakta zorlanmasına yol açan uygulamalardır. Ücretsiz denemenin koşulları belirsizken ücretli üyeliğe dönüşmesi örnek olabilir. Bilgilendirme, açık tercih ve kolay iptal imkânı önemlidir; aboneliğin kendisiyle yanıltıcı kayıt veya iptal süreçleri ayrılmalıdır.

Bir yapay zekâ sisteminin çalışma biçiminin ve belirli sonuca ulaşmasında etkili olan unsurların insanlar tarafından anlaşılabilir şekilde açıklanabilmesidir. Kredi başvurusu reddedilen kişinin hangi bilgilerin etkili olduğunu öğrenmesi buna örnektir. Anlamlı açıklama, hataların görülmesini, sorumluluğun değerlendirilmesini ve karara etkili biçimde itiraz edilmesini kolaylaştırır.

Bir dijital depolama ortamının inceleme için alınan bit düzeyindeki kopyasıdır. Yönteme ve ortama bağlı olarak görünür dosyaların yanında silinmiş verilere ait izleri de içerebilir. Asıl veri üzerinde değişiklik yapılmasını azaltmak amacıyla kullanılır. Kopyanın nasıl alındığı ve bütünlüğünün nasıl korunduğu kayıt altına alınır.

Bir hizmetin kullanıcı sayısı arttıkça diğer kullanıcılar için değerinin de artmasıdır. Arkadaşlarınızın bulunduğu mesajlaşma uygulamasını tercih etmeniz buna örnektir. Pazaryerinde satıcı ve alıcı sayıları da birbirini etkileyebilir. Yararlı büyüme sağlarken yeni rakiplerin kullanıcı kazanmasını zorlaştırabilir; dijital piyasalardaki gücün değerlendirilmesinde önemlidir.

İnternet bağlantısı sağlayan işletmelerin trafiğe, kullanılan uygulamaya veya içeriğin sahibine göre ayrım yapmaması ilkesidir. Bir video hizmetinin rakibinden daha yavaş çalıştırılması bu tartışmayı doğurabilir. Kullanıcının seçim özgürlüğü ve rekabetle ilişkilidir. Güvenlik ve makul trafik yönetimi gibi gerekçelerin sınırları ilgili hukuk düzenince belirlenir.

Avrupa Birliği’nde yapay zekâ sistemleri ve genel amaçlı yapay zekâ modelleri için kurallar getiren düzenlemedir. Bazı uygulamaların yasaklanması, yüksek riskli sistemlerin ve genel amaçlı modellerin yükümlülükleri ile belirli şeffaflık kurallarını içerir. Her uygulama aynı kategoriye girmez; sistemin amacı ve nasıl kullanıldığı hukuki değerlendirmeyi etkiler.

Belirli koşullar gerçekleştiğinde işlemleri otomatik yerine getiren yazılım kodudur; çoğu kullanımda blokzincir üzerinde çalışır. Ödeme geldiğinde dijital varlık aktarmak buna örnektir. Adında “sözleşme” bulunması, her kodu hukuken geçerli sözleşme yapmaz. Tarafların iradeleri, üstlenilen yükümlülükler ve geçerlilik koşulları ayrıca değerlendirilir.

Başkasının markasından veya tanınmış adından haksız yararlanmak amacıyla onunla bağlantılı görünen bir alan adının kötü niyetle tescil edilmesidir. Adresi yüksek bedelle satmak veya kullanıcıları başka siteye çekmek hedeflenebilir. Mevcut bir alan adının hesabını ele geçirmekten farklıdır; benzerlik tek başına ihlal sonucuna götürmez.

Bir yazılımın verileri, ölçütleri veya çalışma biçimi nedeniyle bazı kişi ve grupları sistematik olarak dezavantajlı duruma düşürmesidir. İşe alım sisteminin geçmişteki ayrımcı tercihleri yeniden üretmesi örnek olabilir. Her sonuç farkı tek başına hukuka aykırılık değildir; farklılığın nedeni, etkisi ve ilgili ayrımcılık kuralları birlikte incelenir.

Rakip işletmelerin fiyatlarının veya başka ticari davranışlarının, yazılımlar aracılığıyla rekabeti azaltacak biçimde uyumlaşmasıdır. Ortak fiyatlama araçları bu riski gündeme getirebilir. Her benzer fiyat veya aynı yazılımın kullanılması tek başına ihlal kanıtı değildir; bilgi paylaşımı, koordinasyon, kontrol ve piyasa etkileri incelenir.

İşin dağıtılması, çalışanların izlenmesi ve performanslarının değerlendirilmesi gibi yönetim işlevlerinin yazılımlar aracılığıyla yürütülmesidir. Kuryeye iş atayan veya çalışanı puanlayan sistemler örnek olabilir. Her zaman gelişmiş yapay zekâ gerektirmez. Hangi ölçütlerin kullanıldığı ve çalışanın değerlendirmeye itiraz edebilmesi, çalışma hakları açısından önemlidir.

Verilerin belirli veya belirlenebilir bir kişiyle ilişkilendirilemeyecek hâle getirilmesidir. Yalnızca adın silinmesi yeterli olmayabilir; konum, yaş ve başka kayıtların birleşimi kişiyi ortaya çıkarabilir. Bu nedenle dosyada isim bulunmaması anonimlik güvencesi değildir. Verinin içeriği, erişilebilir diğer bilgiler ve yeniden kimlik belirleme olasılığı değerlendirilir.

Bir kişinin veya başka bir varlığın dijital ortamda kullanılan temsilidir. Profil görselinden, hareketleri ve konuşması gerçek kişiye benzeyen üç boyutlu karaktere kadar farklı biçimler alabilir. Başkasının görünüşünün kullanılması, kimlik taklidi veya avatar aracılığıyla gerçekleştirilen davranışlar kişilik hakları ve sorumluluk tartışmaları doğurabilir.

Normalde farklı ortamlarda bulunan insanların aynı sosyal medya paylaşımının izleyicisi hâline gelmesidir. Arkadaşlara yönelik bir şakayı işverenin, ailenin veya geniş kamuoyunun görmesi buna örnektir. Sözün ilk bağlamı kaybolabilir. Mahremiyet, itibar ve bir ifadenin hangi koşullarda söylendiği değerlendirilirken bu farklı izleyici çevreleri önem kazanır.

Çalışanın çalışma zamanı dışında işle ilgili e-posta, mesaj ve çağrılardan uzak kalabilmesini ifade eder. Sürekli çevrimiçi olma beklentisinin dinlenme ve özel hayat üzerindeki etkileriyle ilgilidir. Hakkın kapsamı ve nasıl kullanılacağı ülke mevzuatına, toplu sözleşmelere ve işyerindeki düzenlemelere göre farklılaşabilir.

AB hukukunda basın yayıncılarına, yayınlarının belirli çevrimiçi kullanımları üzerinde tanınan haktır. Haberi yazan kişinin telif hakkından ayrı bir koruma katmanı oluşturur. Salt bağlantı verme, tek tek kelimeler ve çok kısa alıntılar bu hakkın kapsamı dışındadır. Korumanın sınırları, ilgili istisnalar ve kullanımın niteliği birlikte değerlendirilir.

Bir içeriğin hukuka aykırı olduğunu düşünen kişinin bunu platforma bildirmesini ve platformun bildirimi değerlendirerek işlem yapmasını sağlayan süreçtir. AB Dijital Hizmetler Tüzüğü’nde düzenlenir. Bildirim, içeriğin hukuka aykırılığını kendiliğinden kesinleştirmez; değerlendirme, gerekçe ve ilgili kişilerin bilgilendirilmesi sürecin parçalarıdır.

Farklı şirketlerin ürün ve hizmetlerinin birbiriyle veri alışverişi yapabilmesi ve uyumlu çalışabilmesidir. Bir cihazın başka üreticinin uygulamasıyla işlevlerini kullanabilmesi örnek olabilir. Kullanıcının seçeneklerini ve rekabeti etkiler. Teknik bağlantı kurabilmekle kişisel verileri sınırsız paylaşma izni aynı şey değildir; güvenlik ve veri koruma koşulları ayrıca gözetilir.

Kişinin fiziksel, fizyolojik veya davranışsal özelliklerinden, onu benzersiz biçimde tanımaya ya da kimliğini doğrulamaya yarayan teknik işlemlerle elde edilen veridir. Yüz tanıma şablonu buna örnektir. Her fotoğraf kendiliğinden biyometrik veri sayılmaz; kullanılan teknik işlem ve kimlik belirleme işlevi önemlidir.

Dijital içeriğin kökenini ve değişiklik geçmişini doğrulamaya yönelik açık standartlar geliştiren girişimdir. Geliştirdiği standart, bu bilgilerin dijital imzalı kayıtlarla taşınmasını sağlar. Fotoğrafın nasıl düzenlendiğini gösterebilir; fotoğraftaki olayın gerçekten yaşandığını tek başına kanıtlamaz. Kaydın bulunmaması da içeriğin sahte olduğunu göstermez.

Cihazın ekranı, yazı tipleri ve yazılımı gibi teknik özellikleri bir araya getirerek onu diğer cihazlardan ayırt etme yöntemidir. İnsan parmak iziyle ilgili değildir. Çerez kullanılmadan da takip yapılmasına yardımcı olabilir. Bu nedenle çerezleri silmek, kişinin çevrimiçi hareketlerinin bütün yöntemlerle izlenmesini engellemez.

Ebeveynlerin çocukları hakkında fotoğraf, video ve kişisel bilgileri internette paylaşmasıdır. Gündelik bir aile paylaşımı, çocuğun ileride kontrol edemeyeceği bir dijital geçmiş oluşturabilir. Çocuğun mahremiyeti, güvenliği ve büyüdüğünde kendi kimliğini nasıl sunmak isteyeceği, ebeveynin paylaşma tercihiyle birlikte değerlendirilmelidir.

İnternetle ilgili kuralların ve kararların devletler, şirketler, teknik topluluklar, akademi ve sivil toplumun katılımıyla geliştirilmesi yaklaşımıdır. Örneğin alan adı politikalarında kullanıcıların da söz sahibi olması amaçlanır. Katılımcıların masada bulunması kadar, kararları gerçekten etkileyebilmesi ve süreçlerin açık olması da önemlidir.

Kararların ve ortak kaynakların yönetiminde blokzincir kayıtları, oylamalar ve akıllı sözleşmeler kullanan örgütlenme modelidir. Katılımcılar bir projenin bütçesi hakkında oy kullanabilir. “Merkeziyetsiz” olması eşit güç dağılımını garanti etmez; örgütün hukuki statüsü, kontrolün kimde olduğu ve alınan kararların sorumluluğu ayrıca değerlendirilir.

Çok sayıda cihaz veya kaynaktan yöneltilen trafik ya da işlemlerle bir internet hizmetinin normal kullanıcılara hizmet veremez hâle getirilmesidir. Haber sitesinin erişilemez olması buna örnek olabilir. Etkisi ekonomik zararla sınırlı kalmayabilir; yayın faaliyetinin ve bilgiye erişimin kesintiye uğraması da değerlendirilir.

Yapay zekâyla üretilen veya değiştirilen, gerçek bir kişi ya da olayın kaydı sanılabilecek ses ve görüntülerdir. Bir kişiyi söylemediği sözleri söylüyormuş gibi göstermek tipik örnektir. Kullanım biçimine göre kişilik hakları, mahremiyet, dolandırıcılık ve delil güvenilirliği sorunları doğabilir; görüntünün ikna edici olması gerçekliğini kanıtlamaz.

Borç verme, borç alma veya varlık takası gibi finansal işlemlerin blokzincir üzerindeki uygulamalarla yürütülmesidir. Geleneksel aracıların bazı görevleri yazılıma aktarılır. Buna rağmen uygulamayı geliştiren veya yöneten kişiler bulunabilir. “Merkeziyetsiz” ifadesi kuralsız veya sorumlusuz alan anlamına gelmez; yazılım açıkları ve yönetim yetkileri önem taşır.

Delilin kim tarafından, ne zaman ve nereden alındığının; kimlere teslim edildiğinin ve hangi işlemlerden geçtiğinin kesintisiz kaydıdır. Dijital veriler kolayca değiştirilebildiği için özellikle önemlidir. Mahkemeye sunulan verinin elde edilen veriyle aynı olduğunun değerlendirilebilmesini sağlar; delilin güvenilirliğinin incelenmesindeki unsurlardan biridir.

Yanlış veya yanıltıcı bilginin insanları aldatmak, yönlendirmek ya da zarar vermek amacıyla bilerek üretilmesi veya yayılmasıdır. Uydurulmuş bir görüntünün gerçek olayın kanıtı gibi sunulması buna örnektir. Kasıt, kavramın belirleyici unsurudur; her haber hatası veya görüş ayrılığı kendiliğinden dezenformasyon sayılmaz.

Ülkelerin dijital altyapı, veri ve teknolojilere ilişkin kararlarını dış bağımlılıklar karşısında kendilerinin verebilmesi hedefidir. Bulut hizmetlerinin kimden alındığı, kritik yazılımların denetimi ve verilerin nerede tutulduğu bu tartışmaya girer. Tek bir hukuki tanımı bulunmayan kavram, bağımsızlık, güvenlik ve açık internet arasındaki tercihleri görünür kılar.

Bir nesnenin, yapının veya sürecin özelliklerini ve davranışını dijital ortamda temsil eden modeldir. Fabrikanın işleyişini izlemek veya değişiklikleri gerçek sistemde uygulamadan önce denemek için kullanılabilir. İnsanlara ilişkin verilerin modele katılması mahremiyetle, hatalı model üzerinden karar alınması ise sorumlulukla ilgili sorular doğurur.

Bir kişinin ölümünden sonra dijital hesaplarının, içeriklerinin ve ekonomik değeri bulunan dijital varlıklarının nasıl yönetileceğine ilişkin alandır. Hesaba erişmek, içindeki her içerik veya lisansı devralmakla aynı değildir. Miras hukuku, yazışmalardaki diğer kişilerin mahremiyeti, hizmet sözleşmeleri ve teknik erişim koşulları birlikte değerlendirilir.

Bir ürün veya hizmetin fiyatının talep, stok, zaman ya da piyasa koşullarına göre değişmesidir. Yoğun saatlerde ulaşım ücretinin yükselmesi örnek olabilir. Her fiyat değişimi kişiye özel fiyatlandırma değildir; aynı koşuldaki bütün müşteriler aynı değişiklikle karşılaşabilir. Fiyatın doğru ve anlaşılır sunulması tüketici açısından önem taşır.

Avrupa Birliği’nde dijital piyasaları daha adil ve rekabete açık hâle getirmeyi amaçlayan düzenlemedir. Geçit bekçisi olarak belirlenen şirketlere belirli yükümlülükler ve yasaklar getirir. Örneğin kendi hizmetlerini kayırma ve kullanıcıların alternatiflere geçişini zorlaştırma uygulamalarıyla ilgilenir; genel rekabet kurallarını tamamlar.

İnsanların hatırlayabildiği alan adlarını, bilgisayarların bağlantı kurarken kullandığı IP adresleriyle eşleştiren sistemdir. Bir haber sitesinin adını yazdığınızda doğru sunucuya ulaşmanıza yardım eder. Bu sisteme yapılan müdahaleler, bir sitenin açılmasını engelleyebilir veya kullanıcıyı başka adrese yönlendirebilir; erişim ve güvenlik tartışmalarında önemlidir.

Alan adı sisteminden gelen teknik kayıtların kaynağını ve değiştirilip değiştirilmediğini dijital imzalarla doğrulamaya yarayan güvenlik mekanizmasıdır. Sahte adres bilgileriyle başka siteye yönlendirilme riskini azaltır. Ziyaret ettiğiniz sitenin içeriğini veya ticari güvenilirliğini onaylamaz; sağladığı güvence, DNS kayıtlarının kaynağı ve bütünlüğüyle ilgilidir.

Avrupa Birliği’nde çevrimiçi aracı hizmetlerin sorumluluklarını düzenleyen kurallar bütünüdür. Hukuka aykırı içerik bildirimleri, moderasyon kararlarına itiraz, reklam şeffaflığı ve büyük platformların riskleri gibi konuları kapsar. Yükümlülükler hizmetin türüne ve büyüklüğüne göre değişir; bütün internet hizmetlerine aynı kuralları uygulayan tek tip bir içerik yasası değildir.

Dijital araçların insanları yoğun biçimde izlemek, bilgi akışını denetlemek ve muhalif görüşleri bastırmak amacıyla kullanılmasını anlatan eleştirel kavramdır. İletişim gözetimi, internet kesintileri ve çevrimiçi baskı bu çerçevede ele alınır. Bir suçun kanuni adı değildir; kullanımın amacı, kapsamı ve haklar üzerindeki etkisi üzerinden tartışılır.

Bir internet içeriğine ulaşmanın alan adı, IP adresi veya sayfa adresi üzerinden teknik olarak önlenmesidir. İçerik sunucuda kalmaya devam edebilir; engellenen, belirli kullanıcıların ona erişimidir. Bu nedenle içeriğin silinmesiyle aynı işlem değildir. Hukuki değerlendirmede dayanak, kapsam ve ifade özgürlüğü üzerindeki etkiler önem taşır.

Dosyaları veya sistemleri erişilemez hâle getirerek yeniden kullanılabilmeleri için ödeme isteyen zararlı yazılımdır. Bazı saldırılarda veriler ayrıca çalınır ve yayımlama tehdidinde bulunulur. Olay, iş kesintisinin yanında kişisel veri ihlali ve ticari sırların açığa çıkması sonucunu doğurabilir; kurumların güvenlik ve olay müdahale yükümlülükleri gündeme gelir.

Kişiselleştirme sistemlerinin önceki tercihlerimize uygun içerikleri seçerek karşılaştığımız bilgi çeşitliliğini daraltabileceğini anlatan kavramdır. Vurgu, bilgilerin algoritmalar tarafından süzülmesindedir. Örneğin sürekli benzer haberlerin önerilmesi başka görüşleri görmeyi zorlaştırabilir. Etkisinin boyutu her kullanıcı ve platform için aynı değildir; araştırmalarda tartışılan bir olgudur.

İşletmelerin geniş kullanıcı kitlelerine ulaşmasında önemli kapı işlevi gören büyük dijital platformları anlatır. AB Dijital Pazarlar Tüzüğü’nde belirli ölçütlerle tanınan hukuki bir statüdür. Her büyük şirket otomatik olarak geçit bekçisi sayılmaz; tanımlanan temel platform hizmetleri ve ilgili belirleme süreci önemlidir.

Bir hesabın veya paylaşımın görünürlüğünün, kullanıcıya açıkça bildirilmeden azaltılmasını anlatır. İçerik yayında görünse bile aramalarda veya başkalarının akışında daha az yer alabilir. Kavramın sınırları tartışmalıdır; görüntülenme sayısındaki her düşüş bunu kanıtlamaz. Görünürlüğe yapılan müdahalenin anlaşılabilir ve sorgulanabilir olması temel meseledir.

İnsanların davranışlarından toplanan verilerin, gelecekte ne yapacaklarını tahmin etmek ve davranışlarını yönlendirmek üzerinden ekonomik değere dönüştürülmesini eleştiren kavramdır. Shoshana Zuboff’un çalışmalarıyla tanınmıştır. Kişinin yalnızca hangi reklama tıkladığıyla değil, hayatına ilişkin bilginin kimde biriktiği ve bu bilginin sağladığı güçle de ilgilenir.

AB Dijital Hizmetler Tüzüğü kapsamında uzmanlığı, bağımsızlığı ve çalışma usulleri nedeniyle resmen tanınan kuruluştur. Hukuka aykırı olabileceğini belirlediği içeriklere ilişkin bildirimleri platformlarca öncelikle ele alınır. İçeriği kendisi kaldıran bir makam değildir; bildirim hakkında karar verme sorumluluğu platformda kalır.

Bir dosya veya veri bütününün matematiksel işlemden geçirilmesiyle üretilen özet değerdir. Uygun yöntemlerle değerlerin karşılaştırılması, verinin değişip değişmediğini kontrol etmeye yardımcı olur. Aynı hash değeri, belgenin içindeki iddianın doğru olduğunu veya belgeyi belirli kişinin hazırladığını tek başına göstermez; esas işlevi bütünlük kontrolüdür.

Bir kişinin adresi, telefonu veya başka kişisel bilgilerinin, onu tacize ve tehditlere açık hâle getirecek biçimde izni dışında yayımlanmasıdır. Bilgiler açık kaynaklardan da derlenebilir. İnternette bulunabilmeleri her türlü yeniden kullanımı hukuka uygun kılmaz; dağınık bilgilerin bir araya getirilmesi kişinin maruz kaldığı tehlikeyi büyütebilir.

Bir platformla kullanıcı arasındaki ilişkinin kurallarını belirleyen sözleşme metnidir. Hesabın hangi durumlarda kapatılabileceğini, içeriklere hangi kullanım izinlerinin verildiğini ve uyuşmazlıkların nasıl ele alınacağını düzenleyebilir. “Kabul ediyorum” düğmesiyle gündelik hayatımıza girer; sözleşmede bir hükmün bulunması, o hükmün her durumda hukuken geçerli olduğunu göstermez.

İnternette kullanılan bazı teknik adların ve numaraların dünya çapında tutarlı olmasını sağlayan kayıt ve koordinasyon işlevleridir. Alan adı sisteminin kökü, IP adresi kaynakları ve iletişim protokollerinin tanımlayıcıları bu kapsamdadır. Bu işlevler, ICANN’a bağlı teknik kuruluş Public Technical Identifiers (PTI) tarafından yürütülür; ortak adres düzeninin teknik dayanaklarından biridir.

İnternette alan adları ve adresleme sisteminin küresel ölçekte uyumlu çalışmasını koordine eden, kâr amacı gütmeyen kuruluştur. İnternetin adres düzeninde önemli rol oynar; bütün internetin sahibi veya içerik denetleyicisi değildir. Alan adlarına ilişkin politikalar geliştirilirken hükümetler, şirketler, teknik uzmanlar ve kullanıcılar sürece katılabilir. Bir başka bakış açısı ile internetin sahibi kimdir sorusunun cevabını buradan bulabilirsiniz. www.icann.org adresinden detaylı bilgi almanız mümkün (Ekleyen: Cüneyd Altıparmak)

Bir paylaşımın, haberin veya başka içeriğin, onu yayımlayan ya da barındıran hizmet tarafından kaldırılmasıdır. Müdahale, içeriğin bulunduğu yerde gerçekleşir. Başka sitelerdeki kopyalar kendiliğinden yok olmaz. İşlem hukuki yükümlülükten veya platform kurallarından kaynaklanabilir; sebebi ve kapsamı, itiraz yolları bakımından önemlidir.

Platformların içerikleri ve kullanıcı davranışlarını değerlendirerek kurallarını uygulamasıdır. İnsanlar ve otomatik sistemler birlikte çalışabilir. İçeriği kaldırma, görünürlüğünü azaltma, gelir elde etmesini durdurma veya hesabı askıya alma gibi işlemleri kapsar. Kararın nasıl verildiği ve yanlış bir karara nasıl itiraz edileceği, ifade özgürlüğüyle yakından ilişkilidir.

Önceden eğitilmiş bir yapay zekâ modelinin, belirli bir konuya veya göreve uyarlanmak üzere ek verilerle yeniden eğitilmesidir. Genel bir modelin hukuk metinleriyle geliştirilmesi buna örnektir. Kullanılan verilerin izinleri, gizliliği ve niteliği önemlidir. Modele bir belgeyi yalnızca cevap sırasında okutmak, tek başına ince ayar değildir.

Yapay zekânın karar ve işlemlerinin yetkili kişilerce izlenebilmesi, sorgulanabilmesi ve gerektiğinde değiştirilebilmesi veya durdurulabilmesidir. Sistemin başında bir kişinin bulunması yeterli olmayabilir; o kişinin sonuçları anlayacak bilgiye ve müdahale yetkisine de sahip olması gerekir. Amaç, hataların ve hak ihlallerinin otomatik biçimde sürmesini önlemektir.

Yapay zekânın okuduğu metne veya dış kaynağa, asıl görevini saptırmayı amaçlayan talimatlar yerleştirilmesidir. İncelenen bir belgeye gizlenen yönlendirme, sistemin yetkisi dışındaki bilgileri açıklamasını hedefleyebilir. Kaynağı bilgi olarak okumakla içindeki emirleri uygulamak arasındaki ayrım önemlidir; erişim yetkileri ve bilgi güvenliğiyle doğrudan bağlantılıdır.

Kullanıcının özgür ve bilinçli karar vermesini zorlaştıran, onu belirli tercihlere yönelten arayüz düzenlemeleridir. Reddetme seçeneğini gizlemek veya aboneliği iptal etmeyi gereksiz zorlaştırmak örnek olabilir. Tasarım, kişinin istemediği bir harcamayı yapmasına veya gereksiz veri paylaşmasına yol açabilir; tüketici ve veri koruma hukuku birlikte gündeme gelir.

Bir platformun kendi ürün veya hizmetlerini, aynı ortamda faaliyet gösteren rakiplerininkinden daha avantajlı konuma yerleştirmesidir. Arama sonuçlarında kendi hizmetini öne çıkarmak örnek olabilir. Hukuki değerlendirme, platformun gücüne, davranışın etkisine ve uygulanacak kurallara bağlıdır. Her sıralama farkı veya ürün tercihi kendiliğinden rekabet ihlali değildir.

Elektronik iletilerin gönderilmesi ve teslim edilmesi gibi aşamalarına ilişkin hukuki delil sağlayan nitelikli e-posta sistemidir. Bildirimin kimden geldiği ve ne zaman ulaştığı konusundaki uyuşmazlıkları azaltmaya yardımcı olur. Sıradan e-postadan ve UETS üzerinden yürütülen elektronik tebligattan farklıdır; her işlemin özel şekil şartını kendiliğinden karşılamaz.

Fiyatın, belirli kişi veya gruplar hakkında elde edilen verilere ve tahminlere göre uyarlanmasıdır. Kullanıcının ödeme isteğine ilişkin profil, ona sunulan fiyatı etkileyebilir. Talep arttığı için herkese yapılan fiyat değişiminden farklıdır. Şeffaflık, kişisel verilerin kullanımı ve ayrımcılık ihtimali bu uygulamanın temel tartışma alanlarıdır.

Çok sayıda insanın iletişimine, hareketlerine veya çevrimiçi davranışlarına ilişkin bilgilerin geniş ölçekte toplanması ve incelenmesidir. Belirli bir kişi hakkındaki somut şüpheye dayanan takipten farklı bir kapsamı vardır. Güvenlik gerekçeleriyle gündeme gelebilir; mahremiyet, denetim, gereklilik ve ölçülülük bakımından ciddi sorular doğurur.

Birden çok hesabın, aralarındaki bağlantıyı veya gerçek kimliklerini gizleyerek bağımsız kullanıcılar gibi hareket etmesidir. Bir gündemin etkisini yapay biçimde büyütmek için kullanılabilir. Buradaki aldatma yalnız mesajın doğruluğuyla ilgili değildir; kimlerin konuştuğu ve desteğin ne kadar gerçek olduğu da önemlidir. Platformların yaptırım uyguladığı davranış türlerinden biridir.

Belirli verilerin eğitilmiş bir model üzerindeki etkisini gidermeyi amaçlayan yöntemlerdir. Bir kişinin verisini eğitim dosyasından silmek, modelin daha önce o veriden öğrendiklerini kendiliğinden ortadan kaldırmayabilir. Kavram, silme taleplerinin yapay zekâda nasıl uygulanabileceğiyle ilişkilidir; her modelde eksiksiz ve kolay sonuç veren tek bir yöntem yoktur.

Gerçek bir bilginin kişiye veya topluluğa zarar vermek amacıyla kullanılması ya da yayılmasıdır. Özel bir yazışmanın kişiyi hedef göstermek için dolaşıma sokulması örnek olabilir. Bilginin doğru olması, paylaşımın her durumda uygun veya hukuka uygun olduğunu göstermez; mahremiyet ve kamu yararı ayrıca değerlendirilir.

İnsanların dijital temsilleriyle etkileşime girdiği ortak sanal alanları ve fiziksel dünyayla bağlantılı dijital deneyimleri anlatan kavramdır. Tek bir şirketin ürünü veya herkesin kullandığı tek bir evren değildir. Kimlik, mahremiyet, sanal alışveriş ve taciz gibi konuları gündeme getirir; ortamın sanal olması davranışların hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz.

Büyük miktardaki metin ve verinin yazılımlarla incelenerek örüntü, eğilim ve ilişkilerin çıkarılmasıdır. Binlerce mahkeme kararındaki ortak yaklaşımların araştırılması örnek olabilir. Veriyi toplamakla ondan bilgi çıkarmak farklı aşamalardır. İçeriğe hukuka uygun erişim, çoğaltma ve telif istisnalarının koşulları, uygulanacak hukuk düzenine göre değerlendirilir.

Avrupa Birliği’nde belirli kripto varlıkların ihracı ve bunlara ilişkin hizmetler için ortak kurallar getiren düzenlemedir. Bilgilendirme, izin, gözetim ve piyasa bütünlüğü gibi konuları kapsar. Her dijital varlığın aynı kurallara tabi olduğu anlamına gelmez; varlığın özellikleri ve başka finansal düzenlemelerin uygulanıp uygulanmadığı önemlidir.

Kişisel özelliklerden ve davranış verilerinden yararlanarak dar gruplara, hatta tek tek kişilere özel mesajlar ulaştırma yöntemidir. Ticari reklamlarda ve siyasi kampanyalarda kullanılabilir. Aynı mesajın herkese gösterilmemesi, kamuoyunun kampanyayı bütünüyle görmesini zorlaştırabilir. Verilerin kaynağı, hassas özelliklerden yararlanılması ve yönlendirme gücü hukuki tartışmaların merkezindedir.

Yanlış bilginin, paylaşan kişi tarafından doğru sanılarak veya aldatma amacı olmadan yayılmasıdır. Eski bir afet görüntüsünün güncel sanılıp paylaşılması örnek olabilir. İyi niyet zararı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Dezenformasyondan ayrılan yönü, yanlışlığı bilerek insanları aldatma veya zarar verme kastının bulunmamasıdır.

Yapay zekâ modellerinin, önceki modellerin ürettiği içeriklerle kontrolsüz biçimde tekrar tekrar eğitilmesi sonucunda bilgi çeşitliliğini ve başarısını kaybedebilmesi olgusudur. Nadir örnekler zamanla görünmezleşebilir. Her yapay veri kullanımı bu sonucu doğurmaz; verinin kökeni, seçimi ve gerçek örneklerle ilişkisi önemlidir. Özgün içerik üretiminin değerini de gündeme getirir.

Bir blokzincirde diğerlerinden ayırt edilebilen kayıt oluşturan dijital varlık türüdür. Bir görsele, koleksiyon nesnesine veya belirli bir hakka bağlantı kurabilir. NFT’yi satın almak, bağlantılı eserin telif haklarını kendiliğinden devralmak değildir. Alıcının eseri çoğaltma veya ticari kullanma yetkileri, ayrıca yapılan lisans veya hak devri düzenlemesine ve uygulanacak hukuka bağlıdır.

Güvenilir bir kurum veya kişi taklit edilerek şifre, ödeme bilgisi ya da başka hassas bilgilerin ele geçirilmeye çalışılmasıdır. Bankadan gelmiş gibi görünen sahte mesaj buna örnektir. E-posta, kısa mesaj veya başka iletişim kanalları kullanılabilir. Görünürde tanıdık bir adın bulunması, talebin gerçekten o kişiden geldiğini kanıtlamaz.

İnsanların bilgisayar tarafından üretilen sonuçları kendiliğinden daha doğru veya tarafsız kabul ederek kendi değerlendirmelerini geri plana atmasıdır. Bir görevlinin açıkça hatalı risk puanını sorgulamadan kullanması örnek olabilir. Bu eğilim, görünüşte insanın denetlediği bir sürecin gerçekte sistemin kararlarını aynen uygulamasına yol açabilir.

Bir platformda hangi haberin, videonun, ürünün veya hesabın size gösterileceğini ve bunların sırasını belirleyen sistemdir. Geçmiş davranışlarınızdan ve içeriklerin özelliklerinden yararlanabilir. Böylece hangi bilgiyle karşılaşacağınızı etkiler. Sistemin hangi ölçütleri kullandığının açıklanması ve kullanıcıya seçenek sunulması, görünürlüğün kim tarafından belirlendiği sorusuyla bağlantılıdır.

Ticari amacı, okurun veya izleyicinin kolayca fark edemeyeceği biçimde sunulan tanıtımdır. Ücret ya da hediye karşılığındaki ürün paylaşımının bağımsız tavsiye gibi gösterilmesi örnek olabilir. Türkiye’de sosyal medya etkileyicilerinin reklam niteliğini açıkça belirtmesi gerekir; sağlanan menfaatin yalnızca para olması şart değildir.

Kripto varlıklara ilişkin işlemleri yetkilendirmede kullanılan gizli kriptografik bilgidir. Anahtarı kontrol eden kişi, ilgili sistemin kuralları çerçevesinde transfer yapabilir. Bu teknik kontrol, varlığın hukuken kime ait olduğu sorusuyla her zaman aynı değildir. Anahtarın kaybolması veya ele geçirilmesi, hak sahibinin varlığına erişimini ciddi biçimde etkileyebilir.

İnternetin ortak ve küresel iletişim alanı olma niteliğinin teknik engeller, ulusal sınırlamalar veya kapalı şirket sistemleri nedeniyle parçalanmasını anlatır. Kullanıcılar bulundukları yere göre farklı bir internet deneyimi yaşayabilir. Temel mesele, ağların ve hizmetlerin birbiriyle iletişim kurabilmesi ile bilgiye erişimin ne ölçüde korunduğudur.

Ücretli işin, müşterilerle çalışanları buluşturan ve işin organizasyonunda rol oynayan dijital platformlar aracılığıyla düzenlenmesidir. Uygulama üzerinden yapılan teslimatlar ve çevrimiçi küçük görevler örnek olabilir. Çalışanın işçi mi bağımsız çalışan mı olduğu yalnızca sözleşmedeki etiketten anlaşılmaz; ilişkinin gerçek işleyişi ve ilgili hukuk, ücret ve sosyal koruma haklarını etkiler.

Kullanıcının veya işletmenin, başka hizmete geçerken veri, alışkanlık, bağlantı veya maliyet kaybı yaşayacağı için mevcut platforma bağımlı kalmasıdır. Taşınamayan arşivler ya da yalnızca o sistemde çalışan ürünler örnek olabilir. Veri taşınabilirliği ve birlikte çalışabilirlik tartışmaları, bu geçiş engellerinin azaltılmasıyla yakından ilişkilidir.

Bir kişinin veya kuruluşun hesabının kapatılması ya da hizmete erişiminin kesilmesi yoluyla dijital bir mecradan uzaklaştırılmasıdır. Geniş kitlelere ulaşan hesaplarda etkisi tek bir paylaşımın kaldırılmasını aşabilir. Sözleşme koşulları, kararın gerekçesi, itiraz yolları ve kamusal tartışmaya katılım üzerindeki sonuçları birlikte değerlendirilir.

Bir kişinin ilgi alanları, davranışları, ekonomik durumu veya başka özellikleri hakkında değerlendirme yapmak için kişisel verilerinin otomatik olarak analiz edilmesidir. Kişinin söylemediği özellikler de tahmin edilebilir. Profiller reklam, kredi veya işe alımda kullanıldığında, yanlış çıkarımların düzeltilmesi ve ayrımcılığın önlenmesi önem kazanır.

Yapay zekânın cevap oluştururken belirlenmiş belge veya veri kaynaklarından ilgili bilgileri bulup kullanmasıdır. Bir hukuk asistanının önce karar arşivinde arama yapması buna örnektir. Kaynak kullanımı doğruluğu garanti etmez; yanlış belge seçimi, eski bilgiler ve kullanıcının erişim yetkisini aşan belgelerin getirilmesi ayrıca sorun yaratabilir.

Sürekli karşılaşılan izin kutuları ve çerez bildirimleri nedeniyle kişinin neye onay verdiğini değerlendirmeden seçim yapmaya başlamasıdır. Ekranı kapatmak için “kabul et” düğmesine basmak gündelik örneğidir. Çok sayıda onay toplamak, bilinçli ve özgür tercih sağlandığını tek başına göstermez; arayüzün ve bilgilendirmenin nasıl tasarlandığı önemlidir.

Bir internet sitesinin otomatik tarayıcılara hangi bölümleri taramalarını istemediğini bildirdiği talimat dosyasıdır. Arama motorları ve veri toplayan botlarla ilişkinin teknik araçlarından biridir. Tek başına erişimi kilitlemez; bir güvenlik sistemi veya kapsamlı telif lisansı değildir. Dosyada izin bulunması, içeriğin her amaçla kullanılabileceği sonucunu doğurmaz.

Bir kripto projesine ilgi ve para toplandıktan sonra, projeyi kontrol edenlerin fonları veya işlem kaynaklarını çekerek katılımcıları zararla bırakmasını anlatır. Her başarısız proje bu kapsama girmez. Aldatıcı vaatler, kaynakların kullanımı ve kontrolün kimde olduğu, olayın dolandırıcılık veya başka sorumluluklar açısından değerlendirilmesinde belirleyicidir.

Kripto varlıkları hareket ettiren anahtarların bir hizmet sağlayıcı tarafından yönetilmesiyle, kontrolün kullanıcıda bulunması arasındaki ayrımdır. “Emanetli” ve “emanetsiz” cüzdan ifadeleri de kullanılır. Bir sorun çıktığında kimin işlem yapabileceğini, erişimin nasıl kurtarılacağını ve hangi sorumluluklara başvurulabileceğini etkiler. Buradaki “saklama”, yalnızca dosya depolamak değildir. [Kaynak 1] [Kaynak 2]

Oyun veya sanal dünyadaki arsa, eşya ve benzeri varlıklar üzerinde sahip olunduğu söylenen hakları anlatan genel ifadedir. “Satın almak”, her zaman fiziksel eşyanın mülkiyetine benzer yetkiler sağlamaz. Kullanıcının hakları, varlığın yapısına, platformun sözleşmesine ve uygulanacak hukuka bağlıdır; hizmetin kapanması bu hakların kullanımını etkileyebilir.

Görüntü, ses veya metin gibi içeriklerin yazılımlarla, özellikle yapay zekâyla üretilmesi ya da önemli ölçüde değiştirilmesidir. Sanal haber sunucuları ve yapay seslendirmeler buna örnektir. Her sentetik içerik aldatıcı değildir; üretim biçiminin açıklanması, kullanılan kişilerin ses ve görüntü hakları ile yayıncının sorumluluğu önem taşır.

Yazılımı geliştirenlerin veya savunma sağlayanların henüz bilmediği bir güvenlik açığını anlatır. Bu açıktan yararlanan saldırılara karşı olağan güncellemeler henüz koruma sağlamayabilir. Her eski veya giderilmemiş açık sıfır gün değildir. Olay değerlendirilirken açığın ne zaman öğrenildiği ve öğrenildikten sonra hangi önlemlerin alınabildiği önem taşır.

Kullanıcının aradığı yanıtı sonuç ekranında veya yapay zekâ özetinde alarak kaynak siteye gitmeden aramasını tamamlamasıdır. Okur açısından kolaylık sağlayabilir; yayıncı açısından ziyaretçi ve gelir ilişkisini değiştirebilir. Haberi üreten kaynağın görünürlüğü, içeriğin doğru aktarılması ve yayıncının emeğinin karşılığı bu nedenle tartışılır.

Bir dijital hizmetin tasarımı, işleyişi veya kullanımı nedeniyle çok sayıda kişiyi ve toplumsal süreçleri etkileyebilen risktir. Zararlı içeriklerin sürekli öne çıkarılması örnek olabilir. AB Dijital Hizmetler Tüzüğü, çok büyük platformlar ve arama motorları için bu risklerin değerlendirilmesini öngörür; risk yalnızca tekil hukuka aykırı içeriklerden doğmaz.

Kamu yararını ilgilendiren konularda konuşan gazeteci, araştırmacı veya yurttaşı yıpratmak ve susturmak amacıyla yargı yollarının kötüye kullanılmasını anlatır. Baskı, davanın sonucundan önce masraf ve zaman kaybıyla da oluşabilir. Eleştiri üzerine açılan her dava SLAPP değildir; amaç, bağlam ve yıldırıcı uygulamalar birlikte değerlendirilir.

Alışverişin başında düşük görünen fiyatın, ilerleyen adımlarda eklenen zorunlu ücretlerle yükselmesidir. Bilet alırken ödeme aşamasında ortaya çıkan hizmet bedeli buna örnektir. Tüketicinin gerçek toplamı baştan görmesini ve seçenekleri karşılaştırmasını zorlaştırır. Açıklamanın ne zaman ve ne açıklıkta yapıldığı hukuki değerlendirme açısından önemlidir.

İnsanların güven, korku, merak veya acele etme eğilimlerinden yararlanılarak bilgi vermeye ya da işlem yapmaya yönlendirilmesidir. Kendini kurum yöneticisi gibi tanıtan kişinin acil ödeme istemesi örnek olabilir. Burada zayıflık yalnızca yazılımda aranmaz; kimlik doğrulama ve iş süreçlerinin nasıl kurulduğu da önemlidir.

Değerini bir para birimine, başka varlığa veya varlık grubuna yakın tutmayı amaçlayan kripto varlıktır. Bu hedef rezervler veya farklı mekanizmalarla desteklenebilir. “Sabit” sözcüğü, değerin her koşulda korunacağı garantisini vermez. Rezervlerin niteliği, geri ödeme koşulları ve ihraççının yükümlülükleri önem taşır.

Kişiyi doğrudan gösteren bilgilerin kodlarla değiştirilmesi ve kimlikle eşleştirme bilgisinin ayrı tutulmasıdır. Araştırmada hasta adı yerine numara kullanılması örnek olabilir. Ek bilgiyle kişiye yeniden ulaşılabildiği için veriler kendiliğinden anonim hâle gelmez. İşlem, kimliğin açığa çıkma riskini azaltmaya yönelik bir koruma yöntemidir.

Bir kişi hakkındaki kararın, anlamlı bir insan değerlendirmesi olmadan yazılım tarafından verilmesidir. Kredi başvurusunun otomatik reddi örnek olabilir. Görevlinin ekrandaki sonucu sorgulamadan onaylaması her zaman gerçek insan denetimi sayılmaz. Kararın kişi üzerindeki etkisi, açıklama ve itiraz imkânları, uygulanacak hukuk bakımından önem taşır.

Kişisel verilerin korunmasının, bir ürün veya hizmet geliştirilirken en baştan hesaba katılmasıdır. Gereksiz veri toplamamak ve erişimi görevle sınırlamak buna örnektir. Koruma, kullanıcıya sonradan sunulan bir ayarın ötesinde sistemin işleyişine yerleştirilir; tercihlerin teknik tasarıma nasıl yansıdığı önemlidir.

Geniş veri kümeleri üzerinde eğitilen ve farklı görevler için uyarlanabilen yapay zekâ modelidir. Aynı model bir uygulamada metin yazmak, başka bir uygulamada belge incelemek için kullanılabilir. Modeli geliştirenle onu belirli bir hizmete uyarlayanın farklı olması, risklerin ve sorumlulukların kimler arasında dağıldığı sorusunu doğurur.

Bir varlığın veya ona ilişkin hakkın dijital bir sistemde token ile temsil edilmesidir. Bir alacak veya yatırım aracı bu yolla kaydedilebilir. Dijital kayıt oluşturmak, gerçek varlık üzerinde hukuken geçerli hak sahipliğini kendiliğinden sağlamaz. Token ile temsil edilen hak arasındaki bağın sözleşme ve hukuk bakımından kurulması gerekir.

Bir sosyal medya hizmetinin hangi içerik ve davranışlara izin verdiğini belirleyen kurallardır. Taciz, şiddet veya yanıltıcı hesaplar için sınırlar koyabilir. Bir paylaşımın bu kurallara aykırı bulunması, mutlaka kanuna aykırı olduğu anlamına gelmez. Kuralların anlaşılır olması, tutarlı uygulanması ve kararların gerekçelendirilmesi kullanıcı hakları açısından önemlidir.

Türkiye’nin “.tr” uzantılı alan adlarına ilişkin merkezi kayıt ve yönetim sistemidir. Alan adlarının tahsisi, kayıtlarının tutulması ve ilgili işlemler için altyapı sağlar. Başvurular kayıt kuruluşları üzerinden yürütülür. Bir alan adı üzerindeki hakları ve uyuşmazlık yollarını değerlendirirken, hangi uzantının hangi sisteme bağlı olduğu önem taşır.

Bir mesajın göndericinin cihazında şifrelenip yalnızca hedeflenen alıcıların cihazlarında okunabilir hâle getirilmesidir. Hizmet sağlayıcı normal işleyişte mesaj içeriğini okuyamaz. Cihazın ele geçirilmesi, alıcının mesajı paylaşması veya iletişime ilişkin üstverilerin tutulması ayrı konulardır; şifreleme, iletişim çevresindeki bütün riskleri ortadan kaldırmaz. [Kaynak 1] [Kaynak 2]

Marka haklarıyla bağlantılı kötü niyetli alan adı tescillerinin belirli koşullarla incelendiği idari çözüm yoludur. Bir markaya benzeyen adresin hak sahibine satılmak amacıyla alınması buna örnek olabilir. Her alan adı uyuşmazlığına uygulanmaz; ilgili uzantının kapsamı, başvuranın hakları ve kötü niyet koşulları değerlendirilir.

Kişinin kendisiyle ilgili bilgilerin dijital ortamda sürekli karşısına çıkmasının etkileri karşısında korunmasını anlatır. Somut olaya göre silme veya belirli arama sonuçlarından çıkarma gündeme gelebilir. Her olumsuz haberi ortadan kaldırma hakkı değildir; kamunun bilgi edinme menfaati de değerlendirilir. Arama bağlantısının çıkarılması, kaynak haberin silinmesi anlamına gelmez.

Ziyaret ettiğiniz siteden farklı bir hizmetin tarayıcıya yerleştirdiği çerezdir. Reklam ağları veya sayfaya eklenmiş hizmetler aracılığıyla kullanılabilir. Farklı sitelerdeki hareketlerin birbirine bağlanmasına yardım ederek daha geniş profiller oluşturabilir. Değerlendirmede çerezin adı kadar, hangi verinin kim tarafından ve hangi amaçla işlendiği önem taşır.

Bir verinin içeriğinden çok özelliklerini ve oluşma koşullarını anlatan bilgilerdir. Fotoğrafın çekilme zamanı, konumu veya dosyanın oluşturulma tarihi örnek olabilir. İçerik okunamasa bile üstveriler kişi hakkında bilgi verebilir. Mahremiyetin korunmasında ve dijital delillerin bağlamının anlaşılmasında önemlidir; doğrulukları ayrıca incelenir.

İnternet sayfalarındaki bilgilerin yazılımlar tarafından otomatik olarak toplanmasıdır. Fiyatların karşılaştırılması, haberlerin derlenmesi veya veri kümeleri oluşturulması için kullanılabilir. İçeriğin herkese açık olması, sınırsız biçimde toplanıp yeniden kullanılabileceği anlamına gelmez; kişisel veriler, telif hakları ve erişim koşulları ayrıca değerlendirilir.

Bir iş için gerçekten gereken kişisel verilerle yetinme ilkesidir. Basit bir hizmet için bütün rehberin veya ayrıntılı konum geçmişinin istenmesi bu ilke açısından sorgulanabilir. “İleride lazım olabilir” düşüncesi sınırsız veri toplamayı haklı kılmaz; verinin işleme amacıyla ilişkisi ve gerekliliği değerlendirilir.

Kişiler hakkındaki bilgilerin farklı kaynaklardan toplanıp birleştirilerek satılması, kiralanması veya paylaşılması faaliyetidir. Alışveriş alışkanlıkları ve tahmin edilen ilgi alanları bu ticaretin konusu olabilir. Kişi, hiç ilişki kurmadığı kuruluşların kendisi hakkında bilgi tuttuğunu bilmeyebilir; şeffaflık ve verilerin hukuka uygun elde edilmesi bu nedenle önemlidir.

Kişinin belirli kişisel verilerini kullanılabilir bir dijital biçimde alıp başka bir hizmete aktarabilmesidir. AB Genel Veri Koruma Tüzüğü’nde, kişinin sağladığı ve rıza veya sözleşme temelinde otomatik işlenen veriler için belirli koşullarla tanınır. Hizmet değiştirmeyi kolaylaştırır; şirketin elindeki bütün kayıtları sınırsız aktarma yetkisi vermez.

Belirli verilerin bir ülkenin sınırları içinde saklanmasını veya işlenmesini öngören yükümlülüklerdir. Bazı modeller yalnızca ülkede bir kopya tutulmasını ister; bazıları yurt dışına aktarımı da sınırlar. Bu ayrım, şirketlerin hangi altyapıyı kullanabileceğini ve verilerin hangi makamların erişimine açık olabileceğini değerlendirirken önem taşır.

Yapay zekânın eğitiminde kullanılan verilere kötü niyetli veya yanıltıcı örnekler eklenerek sistemin davranışının bozulmasıdır. Belirli kişileri yanlış sınıflandırmak veya belirli durumlarda hatalı sonuç üretmek hedeflenebilir. Verinin nereden geldiği, kim tarafından değiştirilebildiği ve nasıl denetlendiği, ortaya çıkan zararın değerlendirilmesinde önem taşır.

Benzer görüşteki kişilerin ve kaynakların birbirini tekrar tekrar doğruladığı iletişim ortamıdır. Karşıt görüşlerle karşılaşma veya onları ciddiye alma ihtimali azalabilir. Kimi takip ettiğimiz ve hangi gruplara katıldığımız da etkilidir. Filtre balonundan farklı olarak, topluluk içindeki karşılıklı pekiştirme öne çıkar; kamusal tartışmanın çeşitliliğiyle ilişkilidir.

Örgütlü bir kampanyanın, sıradan insanların kendiliğinden başlattığı bir hareket gibi gösterilmesidir. Kampanyayı yöneten şirket, siyasi aktör veya finansman kaynağı gizlenebilir. Sosyal medyada görülen desteğin ya da tepkinin gerçek kaynağını anlamayı zorlaştırır. Her örgütlü kampanyayı değil, bağımsız ve kendiliğinden görünme yoluyla oluşturulan aldatmayı anlatır.

Belirli bir hedef için işleri planlayabilen, yazılım araçlarını kullanabilen ve verilen yetki ölçüsünde işlem yapabilen yapay zekâ sistemidir. Yalnızca seyahat önerisi sunmakla kalmayıp rezervasyon sürecini de yürütebilir. Hangi işlemleri kimin adına yaptığı, yetkisinin sınırları ve hatalarından doğan sorumluluk hukuken önem taşır.

Yapay zekânın gerçekte bulunmayan veya yanlış bir bilgiyi, kaynağı ya da olayı doğruymuş gibi sunmasıdır. Var olmayan bir mahkeme kararına numara vermesi örnek olabilir. Burada bilinçli yalandan değil, sistemin üretim hatasından söz edilir. Akıcı ve kendinden emin anlatım, bilginin doğrulandığını göstermez.

Haber, fotoğraf, kitap veya başka içeriklerin yapay zekâ faaliyetlerinde kullanılmasına ilişkin izin ve koşulların sözleşmeyle belirlenmesidir. Model eğitimi için verilen izin, içeriğin güncel cevap üretiminde kullanılmasını veya çıktılarda yeniden yayımlanmasını kendiliğinden kapsamayabilir. Kullanım türü, süre, ücret ve kaynak gösterimi ayrı ayrı düzenlenebilir.

Bir kullanıcının yaşını veya belirli bir yaş aralığında olup olmadığını anlamaya yönelik yöntemlerin genel adıdır. Beyan, yaş tahmini ve belgeyle doğrulama farklı güven düzeyleri sunar. Çocukları koruma amacıyla kullanılırken, gereğinden fazla kimlik verisi toplanmaması ve kişilerin mahremiyetinin korunması da gözetilmelidir.

Kimliği gizlenmiş veya anonim olduğu düşünülen verilerin, başka bilgilerle birleştirilerek belirli bir kişiye bağlanmasıdır. Konum kayıtlarından kişinin evinin ve işyerinin çıkarılması buna örnektir. Veri paylaşımının güvenliğini değerlendirirken, yalnızca paylaşılan dosyaya değil, onun başka kayıtlarla birlikte neler gösterebileceğine de bakılması gerektiğini anlatır.

Elektronik bir veriye ilişkin zaman bilgisinin güvenilir biçimde doğrulanmasını sağlayan kayıttır. Türkiye’de elektronik sertifika hizmet sağlayıcısının elektronik imzasıyla doğrulanır. Bir belgenin belirli zamanda mevcut olduğunu göstermeye yardımcı olabilir. Tek başına belgenin içeriğinin doğru olduğunu veya telif hakkının kime ait olduğunu kanıtlamaz.